TÜRK MÜZİĞİNDE TRANSPOZE (GÖÇÜRME) NASIL YAPILIR

TRANSPOZE NEDİR: Makam dizilerini, ses aralıkları aynı kalarak başka ses tonlarına taşımaya(aktarmaya) transpoze, göçürme(şed) denir.

TRANSPOZE NEDEN YAPILIR

 Kadın, erkek gibi insan ses tonları farklıdır. Herkesin şarkıları zorlanmadan rahat okuyabilmeleri için, şarkılar kendi ses tonlarından çalınır.

 Transpoze yapılırken makam dizisiin ses aralıklarının aynı olması şarttır.Aralık bozulursa makam da bozulur.

ÖNEMLİ NOT: Dizideki ses aralıklarının hepsi eşit olmadığı için transpoze yapılırken diyez ve bemollerin yerleri değişir. Bu durum genellikle müziğe yeni başlayan, bilgisi az kişilerin kafasını karıştırır. Öğrencilerime transpozeyi üç ay anlattığım halde kafası karışıp anlamıyanlar çoğunluktadır. Bu durum normaldır. Çünkü transpozeyi anlamak belirli bir bilgi seviyesini gerektirir. Onun için bu konuyu elimden geldiğince kolaylaştırarak anlatmaya çalışacağım.

SES ARALIĞI NEDİR

 

Ses aralığı kısaca iki nota arasındaki ses genişliğidir. Tam sesler 9 koma yarım sesler Batı Müziğinde 4.5 , Türk Müziğinde 4 koma genişliğindedir.

Aralıkları ana dizide gösterecek olursak:

 

BATI MÜZiĞİNDE DO MAJÖR, TÜRK MÜZİĞİNDE ÇARGÂH MAKAMI DİZİSİ

 

 

 

 

 

Mİ-FA ve Sİ-DO seslerinin arası YARIM SES 4.5 koma, diğer ses aralıkları TAM SES 9 komadır.

Not: Türk Müziğinde yarımsesler 4 komadır. " B " harfi ile gösterilir.

Tam sesler 9 komadır. " T " harfi ile gösterilir.

Yine aşağıdaki dizilerde göreceğiniz " S " harfi aralığın 5 koma olduğunu gösterir.

" K " harfi aralığın 8 koma olduğunu gösterir.

" A " harfi aralığın 12-13 koma olduğunu gösterir.

Transpoze (göçürme) yapılırken bu koma değerlerinin esaplanıp eşit olmasına dikkat edilir.

BUSELİK MAKAMI

AÇIKLAMA: Aşağıdaki T B T T B T T harfleri şu anlama geliyor. T ler tam sesleri gösterir değerleri 9 koma dır. B ler yarım sesleri gösterir değerleri 4 komaır. BU HESAPLAMANIN NASIL YAPILACAĞINI HİCAZ MAKAMINDA ANLATACAĞIM.

 

 

 

 

Buselik makamını LA kararlı çalarsak yukarıdaki sesleri alır. SOL kararlı çalarsak aşağıdaki sesleri alır. Bu aynı zamanda Nihavend makamı olur. Çünkü Nihavend makamı Buselik makamının " şeddi " dir.(SOL perdesine göçürülmüşüdür.)

Nota bilmeyenler için üstteki şekil açıklaması: SOL diyez(yeden)-LA(durak)-Sİ-DO-RE-Mİ(güçlü)-FA-SOL-LA

 

 

 

SOL(durak)-LA-Sİbemol 5 koma-DO-RE(güçlü)-Mİbemol 5 koma-FA-SOL

Buselik 5' lisi      Kürdi 4' lüsü
------------------       -----------------
LA-Sİ-DO-RE--FA-SOL-LA


Buselik 5' lisi                     Kürdi 4' lüsü
------------------------------       --------------------
SOL-LA-bSİbemol-DO-RE-bMİbemol-FA-SOL

------------------------------------       ---------------
Mİ-FA5koma diyez-SOL-LA--DO-RE-Mİ


--------------------        -------------------------
RE-Mİ-FA-SOL-LA-bSİbemol-DO-RE

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
RAST MAKAMI

 

 

 

 

 

Nota bilmeyenler için açıklama:
Rast 5' lisi                                   Rast 4' lüsü
--------------------------------------      -------------------
SOL-LA-dSİkoma bemol-DO-RE-Mİ-#FA-SOL


 

 

 

 

Nota bilmeyenler için açıklama:

FA-SOL-dLA koma bemol-bSİ 5 koma bemol-DO-RE-dMİ koma bemol-FA

-----------------------------       -----------------
RE-Mİ-#FA diyez-SOL-LA-Sİ-#DO-RE

--------------------------------------       ---------------------------------
DO-RE-dMİ koma bemol-FA-SOL-LA-dSİ koma bemol-DO

------------------------------------------------------------------------------------------------------------

UŞŞAK MAKAMI

 

 

 

 

Nota bilmeyenler için açıklama

Uşşak 4'lüsü                        Buselik 5'lisi
--------------------------------      ---------------------
LA-dSİ koma bemol-DO-RE-Mİ-FA-SOL-LA

 

 

 

 

 

Nota bilmeyenler için açıklama

Uşşak 4'lüsü                                                     Buselik 5'lisi
------------------------------------------------------        ----------------------------------
SOL-dLA koma bemol-bSİ 5 koma bemol-DO-RE-bMİ 5 koma bemol-FA-SOL

Mİ-#FA 4 koma diyez-SOL-LA-Sİ-DO-RE-Mİ

RE-dMİ koma bemol-FA-SOL-LA-Sİ-DO-RE
--------------------------------------------------------------------------------------------------------

HİCAZ MAKAMI

Hicaz makamı tanspozesini anlatmadan önce, bu " S,A,B,T,K " harflerinin ne anlama geldiğin ve ses aralıklarındaki koma sayılarının nasıl hesaplanacağını anlatayım.

"Türk müziğinde diyez ve bemoller" adlı sayfamı incelerseniz bu konuda detaylı bilgi alabilirsiniz. Oradaki tabloda anlatıldığı gibi "S" harfi 5 koma degerinde, "K" harfi 8 koma değerinde, "T" harfi 9 koma değerinde, "B" harfi 4 koma değerinde, "A" harfi 12-13 koma değerindedir.

Aşağıdaki şekilde LA-Sİ aralığının aslı 9 komadır. Burada Sİ 4 koma bemol almış ve LA ya doğru 4 koma genişlemiştir. Bunun neticesinde 9 koma olan LA-Sİ aralığı 4 koma eksilmiş ve geriye 5 koma kalmıştır. Bunun için oraya değeri 5 koma olan "S" ekliyoruz.

Sİ-DO aralığının aslı 4 komadır. Sİ bemol burayı 4 koma ğenişletmişti oldu 8 koma. DO sesi de 4 komalık diyez ile aralığı genişletiyor, 8'e 4'ü de ekliyoruz Sİ-DO arası toplam 12 koma oluyor. 12 komalık A simgesini oraya koyuyoruz. DO-RE aralığının aslı 9 komadır. DO yu 4 koma diyez yaptığımız zaman DO-RE aralığı 5 komaya düşüyor, buraya da S harfini koyuyoruz. RE-Mİ aralığı 9 komadır T harfini koyuyoruz. Mİ-FA aralığının aslı 4 komadır. FA yı 4 koma diyez yaptığımız zaman aralık 4+4=8 koma oluyor. Buraya K harfini koyuyoruz. FA-SOL aralığı 9 komadır. FA yı diyez yaptığımız için 4 koma eksiliyor, geriye 5 koma kalıyor. 5 komanın simgesi olan S harfini buraya yazıyoruz. SOL-LA aralığı tam ses, 9 komadır. Buraya da T harfini yazıyoruz.

 

 

 

 

 

Nota bilmeyenler için açıklama

Hicaz 4'lüsü                                                 -Rast 5'lisi
----------------------------------------------------       --------------------------------
LA-Sİ 4'koma bemol-#DO 4'koma diyez-RE-Mİ-#FA 4'koma diyez-SOL-LA

-----------------------------------------------------        -------------------------------
SOL-LA 4 koma bemol-dSİ koma bemol-DO-RE-dMİ koma bemol-FA-SOL

Mİ-FA koma diyez-#SOL 4 koma diyez-LA-Sİ-#DO 4 koma diyez-RE-Mİ

RE-Mİ 4koma bemol-#FA 4 koma diyez-SOL-LA-dSİ koma bemol-DO-RE
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

HİCAZ HUMAYUN MAKAMI


Hicaz 4 lüsü                                     Buselik beşlisi

LA-Sİ 4koma bemol-#DOdiyez-RE-Mİ-FA-SOL-LA

    S          A                         S        T   B    T     T

SOL-LA 4 koma bemol-Sİ 1 koma bemol-DO-RE-bMİ 5 koma bemol-FA-SOL

Mİ-FA 1 koma bemol-#SOLdiyez-LA-Sİ-DO-RE-Mİ

RE-Mİ 4 koma bemol-#FA diyez-SOL-LA-bSİ 5 koma bemol-DO-RE

ZİRGÜLELİ HİCAZ MAKAMI

--------------------------------------------       -----------------------------------
LA-Sİ4koma bemol-#DO diyez-RE--FA1koma diyez-#SOL diyez-LA
   S          A                     S         T   S            A                  S


-----------------------------------------      ----------------------------------
SOL-LA4km bemol-dSİ1km-DO-RE-Mİ4km bemol-#FAdiyez-SOL


-------------------------------------     --------------------------------
Mİ-FA1koma diyez-#SOL-LA--DO1km diyez-#REdiyez-Mİ


--------------------------------------       ----------------------------
RE-Mİ4koma bemol-#FA-SOL-LA-Sİ4km bemol-#DO-RE

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------


MUHAYYER MAKAMI

-------------------------------------      -------------------
LA-dSİ1koma bemol-DO-RE-Mİ-#FAdiyez-SOL-LA
   K            S               T    T    K         S       T


---------------------------------------------------        -----------------------
SOL-dLA1km bemol-bSİ5kmbemol-DO-RE-dMİ1kmbemol-FA-SOL


---------------------------     ------------------
Mİ-#FAdiyez-SOL-LA-Sİ-#DOdiyez-RE-Mİ


------------------------------------      --------------------------
RE-dMİ1km bemol-FA-SOL-LA-dSİ1koma bemol-DO-RE

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

KARCIĞAR MAKAMI

 

NOT: Karcığar makamının güçlüsü dörtlü ile beşlinin birleştiği RE(neva) perdesinde değil, DO(çargah) perdesinde yapılır.

--Uşşak dörtlüsü-----      ----Hicaz beşlisi---------------------------------
LA-dSİ koma bemol-DO-RE-Mİ 4 koma bemol-#FA 4 koma diyez-SOL-LA

-----------Uşşak dörtlüsü-       -----Hicaz beşlisi----------------------
SOL-dLA koma bemol-bSİ 5 koma bemol-DO-RE 4 koma bemol-dMİ koma
bemol-FA-SOL

-----------------------------       -----------------------------------------------
Mİ-#FA 4 koma diyez-SOL-LA-Sİ 4 koma bemol-#DO 4koma diyez-RE-Mİ

---------------------------       ------------------------------------------------
RE-dMİ koma bemol-FA-SOL-LA 4 koma bemol-dSİ koma bemol-DO-RE

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

HÜSEYNİ MAKAMI

-----Hüseyni beşlisi-----------      -----Uşşak dörtlüsü---------
LA-dSİ koma bemol-DO-RE-Mİ-#FA 4 koma diyez-SOL-LA

--------Hüseyni beşlisi--------------------------------       ---Uşşak dörtlüsü---------
SOL-dLA koma bemol-dSİ 5 koma bemol-DO-RE-dMİ koma bemol-FA-SOL

-----Hüseyni beşlisi---------------      ---Uşşak dörtlüsü----------
Mİ-#FA 4 koma diyez-SOL-LA--#DO 4 koma diyez-RE-Mİ

----Hüseyni beşlisi---------------       ----Uşşak dörtlüsü-------
RE-dMİ koma bemol-FA-SOL-LA-dSİ koma bemol-DO-RE